Gelegen op de vroegere gemeentegrens van Vilvoorde en Peutie. De grens lag in het midden van de weg. Heden de verbinding tussen de Houtemsesteenweg (Damstraat) en de Grensstraat. De straat wordt nu gescheiden door de E19 (vroeger E10 of A1). Aangelegd +/- 1970 (tussen 1971 en 1977). Oorspronkelijk voorzien voor 12 rijstroken – eerst omnibussnelweg met 2 x drie rijstroken.
De Woluwebeek is grotendeels verdwenen (of afgeschaft) op ons grondgebied. De vroegere loop kunnen we volgen op een hedendaagse luchtfoto: vanaf de watervergaarbekkens ter hoogte van het kruispunt Woluwelaan - Luchthavenlaan (grens met Machelen), evenwijdig tussen de Leuvensesteenweg en de Luchthavenlaan, onder de spoorweg, door het stadscentrum (via de Rivierstraat, d’Aubréméstraat, Xavier Buissetstraat, Leopoldstraat, Witherenstraat, Jean-Baptiste Nowélei, Kleine Molensstraat, richting Vissersstraat).
Bron google earth – eigen bewerking (01)
Bron Vlaamse Hydrografische Atlas (02)
De ‘Vlaamse Hydrografische Atlas – Waterlopen’ bevat de wijzigingen (112.2014) in de hercategorisering van de onbevaarbare waterlopen voor de provincie Vlaams Brabant die werden goedgekeurd door de Vlaamse Regering. De Woluwebeek komt er niet meer op voor. Dit was evenzeer reeds het geval in de atlas der waterlopen van 1950, niettegenstaande de beek op sommige plaatsen nog zeer duidelijk aanwezig was (vooral achter Mima – tussen de spoorweg en de Woluwelaan). Wat we wel zien op de huidige hydrografische atlas is dat de Woluwebeek met een nieuwe categorisering (VBHA code 6555 – provincienummer B1008) opnieuw opduikt ter hoogte van de Broekstraat (Vilvoorde) en Kerklaan (Machelen) weliswaar als ondergrondse overstortleiding naar de Zenne.
Atlas der waterlopen 1950 (03)
De atlas der waterlopen van 1881 toont ons zeer gedetailleerd de historische loop van de Woluwe.
Atlas der waterlopen 1881 overzichtsplan (04)
Bron Atlas der waterlopen 1881 – detailplan 1 & 2 (05 en 06)
waar Zenne en Woluwe samenvloeiden …
Onze eerste bijdrage omvatte een overzicht van de waterbekkens en de verschillende waterlopen in onze regio, met een eerste verwijzing naar hun ligging, historiek en oorsprong. Vanuit dit oogpunt wordt meestal verwezen naar ‘Vilvoorde stad aan de Zenne’. Misschien moet er aan toegevoegd worden ‘en aan de Woluwe’. Beide waterlopen hebben door de jaren heen onze stad getekend zoals we ze nu kennen: soms zijn of waren ze prominent aanwezig, soms verdwijnen ze onder grote delen van de stad en komen plots weer tevoorschijn. Op sommige plekken hebben ze onuitwisbare sporen achter gelaten. We zijn er naar op zoek gegaan en daarbij dankbaar gebruik gemaakt van de bijdragen van enkele van onze eerbiedwaardige geschiedschrijvers (A. Wauters, J. Verbesselt, J. Nauwelaers, A. Verheyden, Verschueren …). We dachten met de Woluwebeek een korte bijdrage te kunnen afleveren … het werd echter een boeiende zoektocht vol ontdekkingen die ons wegwijs maakten naar de ware betekenis van deze beek als een ware slagader voor de stad. Het begint reeds met zijn oorsprong!
Vanuit historisch oogpunt is de Zennevallei een zeer vochtige en verzonken alluviale vallei. De naam Brussel gaat immers terug naar het woord "broek", die hetzelfde als moeras betekent. De naam Woluwe of Weule komt van "wel" (bron) en "ouwe" (moerassen, weide of grasland). De Woluwe gaf zijn naam aan drie gemeenten: Sint Lambrechts-Woluwe, Sint-Pieters-Woluwe en Sint-Stevens-Woluwe. Dat laatste dorp is een gemeente die ondertussen is gefuseerd met Zaventem (1977). De twee anderen maken deel uit van het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest.
De Woluwebeek - nu slechts nog een schaduw van zijn vroegere zichzelf, te wijten aan de vele overwelvingen - ontstaat als een reeks van kleine beekjes in het Zoniënwoud. Samen met de Zwaanbeek vormen deze de grote vijver van Bosvoorde. De beek stroomt verder in een zuid-noord richting min of meer evenwijdig aan de Zenne. De natuurlijke loop van de Woluwe, vanaf Diegem tot aan de samenvloeiing met de Zenne in Haren, kreeg de naam Holbeek, Hollebeek of Hellebeek, wat sommigen zelfs doet geloven dat deze natuurlijke loop zelf reeds een omlegging was als gevolg van een ingreep van de mens.
(07)
Het is zeker dat de Woluwe van nature uit niet in de richting van Vilvoorde vloeide, maar van oorsprong een kunstmatige bedding was die werd gegraven door vroegere bewoners. Deze werd aangelegd op de rechterflank van de Zennevallei, net ten Westen van Machelen tot aan de vallei van de Trawoolbeek, waar ze werd omgeleid richting het centrum van Vilvoorde.
Het hertogdom Brabant stamt af van het graafschap Leuven en het geslacht Reiniers met als stamvader Giselbert I van Maasgouw (825-885), een belangrijke adellijke familie die streed om de macht in het hertogdom Lotharingen. Rond het jaar 1000 komt het Graafschap Brussel via een huwelijk in handen van de graven van Leuven. In 1139 braken de Grimbergse Oorlogen uit, een strijd tussen Brabant en de Heren van Grimbergen en Berthout die zich uitstrekte over twintig jaar. Pas na de « Grimbergse Oorlog» groeit onze stad. Toen de macht van de Berthouts was gebroken en hun burcht in 1151verwoest, haastten de hertogen zich om aan de in de onlusten betrokken plaatsen «vrijheden», keuren te schenken. Pas na 1183 werd het landgraafschap Brabant zelf een hertogdom onder Hendrik I van Brabant. De Borcht werd «vrij» gemaakt, los van het gezag van de Berthouts, en tot «vrijheid» onder het toezicht van de hertogen verheven. Vilvoorde, aan de overzijde van de Zenne gelegen, kreeg eveneens in 1192 een keure en zo ook het gans nieuwe Kapelle-op-den-Bos. Het oude «Land van Grimbergen» werd aldus met « vrijheden» omgeven, die voortaan in de kaart van de hertogen zouden spelen. In 1267 werd Jan I van Brabant de nieuwe hertog en verhuisde de hoofdstad van het hertogdom Brabant van Leuven naar Brussel. Jan I was een krachtige heerser die zijn gebied aanzienlijk vergrootte. Zijn pogingen de Brabantse invloed tussen Maas en Rijn te versterken brachten. Uiteindelijk werd later ook het hertogdom Limburg definitief aan Jan I toegewezen. Om dezelfde redenen spant de hertog zich ook in om de geestelijke macht te Vilvoorde onder zijn toezicht te plaatsen door de zo pas door de Berthouts opgerichte abdij van Ter Kameren te bedelen met de verlaten goederen van het kapittel van O.L.Vrouw te Aken. Meer nog, gans zijn uitgestrekt allodium van Houthem, ongeveer 100 bunders groot, wordt haar geschonken en weldra verrijst er een van de grootste Brabantse kloosterhoeven . Tegelijkertijd wordt Vilvoorde tot hoofdplaats van een meierij (1239) verheven en de titel van meier aan de ridders van het Steen gegeven . Meer nog, de hertog geeft zich moeite om de abdij van Grimbergen zelf dichter bij de stad, nabij de oude wijk Ransbeek, over te brengen (1228), doch dit plan mislukt .
Het economische leven in Vilvoorde bloeit op. Ook hier steekt de hertog een helpende hand toe door de toelating te verlenen om de loop van de Woluwe vanuit Diegem, over Machelen naar Vilvoorde te verleggen. De juiste datum van deze werken is niet bekend, doch verscheidene oorkonden geven een indicatie dat zulks in de eerste helft van de 13de eeuw heeft plaats gehad. Er is wat onenigheid tussen de verschillende auteurs. J. NauweIaers meent dat het jaar 1208 in aanmerking kan komen, zonder dit met zekerheid te kunnen bevestigen. Hij verwijst daarbij naar twee oorkondes. De eerste dateert van 31 augustus 1208.
Hertog Hendrik I schenkt aan de abdij van Grimberghen een bunder naburig land in de nabijheid van haar molen te Tange (“apud Tanghen”) als vergoeding voor haar molen te Diegem (“in recompensationem molendini ejus apud Didenghem”)
Deze overdracht als vergoeding werd bekrachtigd door de tussenkomst van de villicus Deze oorkonde is opmerkelijk gezien de betrokkenheid van de Schepenen. De burgemeester van Vilvoorde, zijn broer de ambtman Henri Sterrebeek, samen met de schepenen van de stad, zijn aangeduid om "een eerlijke en passende vergoeding vast te stellen." Men ziet dus dat de schepenen fungeren als scheidsrechters in naam van de hertog, in een totaal vreemde materie voor de stad.
De tweede oorkonde is een handvest van hetzelfde jaar 1208, bewaard in het cartularium van de Abdij van Vorst:
Hertog Hendrik I schonk in vernoemd jaar aan de abdij van Grimbergen een bunder land, een weide en een gedeeltelijk tiende als schadeloosstelling voor haar watermolen te Diegem op de Woluwe, die buiten gebruik wordt gesteld ten voordele van de hertogelijke molen in Vilvoorde.
J. Nauwelaers meent dat deze oorkonden geen bewijs zijn voor de stelling dat het afleidingskanaal omstreeks 1208 werd gegraven, aangezien nog later te Diegem molens op de Woluwe bleven draaien. Dit argument geeft aan J. Verbesselt echter geen algehele voldoening:
de tekst zegt toch duidelijk dat de hertogelijke molen te Vilvoorde de oorzaak is van het verdwijnen van den molen van Diegem. Wij lezen in de oorspronkelijke oorkonde «occasione molendinorum nostrorum in Filfort », d. i. ter oorzake van onze molens (meervoud!) te Vilvoorde. Iets moet daartoe toch aanleiding hebben gegeven. En het is best mogelijk dat het afsnijden van de oude monding van de Woluwe, rechtover het hof te Woelmont of Wolumont te Neder Heembeek , nabij Buda en tot waar toch het grondgebied van Diegem reikt , een van de molens van Diegem, die aan de abdij van Grimbergen toehoorde, heeft stil gelegd. Meer nog, de abdij van Grimbergen bezat juist in den ondersten hoek van Diegem, nog in latere jaren percelen land, wat er wel op schijnt te wijzen dat de abdijmolen niet boven in Diegem moet gezocht worden, maar wel beneden. Het jaar 1208 kan dus wel degelijk het tijdstip van het graven van de nieuwe bedding van de Woluwe nader bepalen.
Hieruit kunnen we in ieder geval uit besluiten dat in de vroege 13de eeuw de Woluwe kunstmatig werd verlengd en omgeleid tot Vilvoorde, met een uitmonding die zich bevindt dichtbij de huidige Vissersstraat. Dit werd uitgevoerd in opdracht van hertog Hendrik I van Brabant.
Wat was het doel van deze ingreep?
J. Verbesselt: Om de molens te Vilvoorde van water te voorzien. Hier ligt heel de knoop van het probleem. Gaat het er om nieuw gebouwde of oude molens? Naar onze mening om beide. Aangenomen mag worden dat van oudsher er te Vilvoorde op de hoek van de Lange en de Korte Molenstraten een watermolen stond. Toen in de 13de eeuw de stad groeide, steeg het aantal molens en bijgevolg ook het waterverbruik. Hieraan kon slechts verholpen worden door nieuwe toevoer. Van waar moest deze komen? Niet van de Zenne. Ook niet van de Oude Aa , die uit de Wei- en Vondelgrachten bestond, noch van de Molenbeek. Geen van beide beken had een voldoende waterdebiet. De Aabeek vloeide door de natte Brusselbeemden en kon maar een trage loop en een zeer kronkelende bedding hebben. De Molenbeek was slechts een korte beek, die uit de bossen van Melsbroek vertrok en eveneens een geringe afloop bezat. Alleen een Woluwekanaal kon hierin voorzien. De Woluwe beschikte over een grote watertoevoer en over de hoogten van Machelen geleid, moest ze vóór ze de stad bereikte minstens 5 m dalen . Dit alles werd zodanig berekend, dat men er niet voor terug deinsde een zeer scherpe bocht te maken vooraleer Vilvoorde te bereiken. Het resultaat was een ganse omwenteling in het plaatselijke waternet. De oude Aa die voorheen, zoals de kaarten duidelijk aantoonden langs het Oosten, doorheen de “blijken”, de Groenstraat bereikte en aldaar met de Molenbeek samenvloeide om gezamenlijk rondom en voorbij de kerk te lopen, werd hierdoor later afgeleid langs de stadswallen door middel van een riool die de eigenaardige vervormde naam van Trawool kreeg. Naar onze mening is de verklaring van de duistere Trawoolbeek. Oorspronkelijk echter was de Molenbeek op de kaart Huart en te Melsbroek en Peutie in den volksmond aldus geheten, de waterloop die de oude molen of molens van Vilvoorde voedde. Bovendien weten wij dat dezelfde beek nog in de 15de eeuw «Weversgracht» werd genoemd, hetgeen dus wel degelijk haar bestemming aanduidt . Zelfs het stadsplan van Deventer draagt hiervan nog de sporen, aangezien men buiten de vier stadspoorten slechts één enkele overbrugging van de wallen ontwaart juist op de plaats waar de Molenbeek voordien in de stad drong. Daar ook nam de «riool» een aanvang om afgeleid te worden naar de Zenne.
Tevens wordt door vermelde auteurs verwezen naar benamingen van verschillende andere beken en grachten. Wij komen hierop terug in één van volgende bijdragen. Op bepaalde plaatsen, op het grondgebied van Peutie, dook de beek genaamd de Trawool onder de Woluwe; er bestond een verschil van zes meter tussen de niveaus van beide beken. J. Nauwelaers verwijst daartoe naar een document stamt uit het midden van de 17de eeuw is, en waar in een erfstuk het volgende geschreven staat: ”Ter hoogte van de bocht van de Woluwe bij het nemen … aan de andere kant, bij de beek die onder de Woluwe stroomt”
Tijdens een zitting van de Provincieraad van Brabant op 30 juli 1908 zei Henri Deroover (verkozen voor het kanton Vilvoorde) dat Vilvoorde de loop van de Woluwe heeft omgeleid en: “Alles wijst erop dat het lager gelegen deel van de bedding van de Woluwe werd omgeleid, ofwel om in Vilvoorde een groter aantal watermolens te kunnen bouwen, ofwel om de stadsgrachten te kunnen voeden”. In een eerdere zitting van 14 juli 1905 had hij beweerd dat waarschijnlijk in de 14de eeuw de monniken de loop van de beek hadden omgelegd om zich te kunnen bedienen van het water. Deze uitspraken zijn wat tegenstrijdig en wat verwarrend met de eerder vermelde oorsprong van de Woluwe op het grondgebied van Vilvoorde, maar bevestigen wel opnieuw de kunstmatige aanleg.
Nauwelaers voegt er nog aan toe: om de wevers te voorzien van water met de vereiste eigenschappen. De verschillende hypothesen sluiten elkaar niet uit: waarom zouden de werken niet zijn verricht ten behoeve van de wevers, de molenaars én in het belang van de vestingwerken?
Op het plan van Deventer liep de Woluwe ter hoogte van de Pijntoren (zie verder), niet ver van de Leuvense poort, door de vestingwallen, doorsneed de Rivierstraat, het midden van de d’Aubréméstraat, de Xavier Buissetstraat (vroegere Harmoniestraat), de Leopoldstraat (de vroegere Voldersstraat of Groenstraat), de Witherenstraat (de vroegere Theresianenstraat of Brusselse straat), om dan met een brede boog ten noord-oosten van de O.L.Vrouwekerk te stromen voorbij de nationale hoofdweg (waar toen reeds een houten brug uitstekende diensten bewees), verder langs de Kleine Molensstraat, de Lange Molensstraat (nabij de vroegere Stadskam, achter de Kijk-Uit en het Dominicanenklooster) om zich uiteindelijk in de Zenne te storten. De Woluwe bracht een vijftal molens in beweging.
Plan Deventer (rond 1550) (08)
In een van volgende bijdragen zullen wij het ook ongetwijfeld hebben over de stadsvesten (grachten). Dit geldt evenzeer over de mogelijke vroegere ‘omwalling’ rond de kerk. Op het plan van Deventer (+/- 1550) zien we hoe de Woluwebeek ten noorden van de O.L.V. kerk via de Kleine Molensstraat zich in de Zenne stort, en hoe een beek of gracht zich ten zuiden van de kerk bevindt en eveneens een verbinding maakt tussen de Zenne en de Woluwebeek (Witte Heeren Gracht). Vanaf het grondgebied van Machelen, volgt de Woluwe op een vrijwel rechte lijn de richting naar Peutie, om dan sierlijk schuin om te buigen en zo snel de stadswallen in het oog te krijgen; ze dwarst dan de stadskern en vervoegt de Zenne.
Detail plan Deventer (rond 1550) (09)
Hierna een reeks kaarten en plannen waar telkens de loop van de Zenne en de Woluwebeek op te zien zijn.
Uittreksel figuratieve kaart getekend door Mathieu Bollin einde van de 16de eeuw (10)
Visscher, Nicolaes, 1618-1679 (11)
Kaart Michaël Laurent Van Langren van 1643 met projectvoorstel tot het vermijden van overstromingen (12)
)
Fricx kaart 1712 (13)
Kaartboek ‘Abdij ter Kameren’ (1716-1720) (14 en 15)
‘Methinghe ende Cartboeck van de Goederen Competerende aen den Armen ofte taffel van den heylighen Gheest der Stadt Vilvoorden verdeylt in vier verscheyde Cartbladeren syn ieder met synen number, ende de Groote is in het Vervolgh van desen Cartboeck uytgetrocken in Bunders, Daghwanden, ende Roeden, waer van hondert Roeden maeken een Daghwandt ende vier Daghwanden een bunder – Ghemeten ende Ghecarteert ten Verzoecke van de heeren Wethouders en de Proviseuren der armen Goederen van Vilvoorden door Carolus Everaert ghesworene Landt en Edificie meterresiderende in Brussel inden jaere 1755’ (16)
Ferraris 1771-1778 (17)
)
Op de kaart van Ferraris wordt de Woluwebeek richting Peutie aan weerszijden geflankeerd door een bomenrij vanaf de stadsgrachten. Ook de Leuvensesteenweg in het noorden en de Mimastraat (nu Fabrieksstraat) in het zuiden werden door een bomenrij geflankeerd. De omgeving werd gebruikt als drassig grasland, mogelijk als hooiland.
Tot voor kort , stroomde de Woluwe in sommige delen door de stad in de open lucht; het waren evenwel niet de meest pittoreske hoekjes van de stad. Vroeger bevond zich een houten brug over de beek vlakbij de kerk. In de nabijheid van deze brug had Adam Boets, in 1450, een gebouw met twee toiletten (heymeltijkheiden) en er was een trap die afdaalde naar de beek .
Andere voorrechten waren o.a.
- In 1661 verkreeg de graaf van Thurn en Taxis de toestemming om een toevoerleiding van het water naar het park in Machelen te bouwen op de Woluwe.
- Ook rond deze tijd ook betaalde het Sion klooster een cijns voor een aantal discrete gemakken (seker secreet) op de rivier;
- de begijnen betaalden voor drie toiletten
- Nicolas White, adviseur van de Raad van Brabant, voor de in 1681 aan de hem toegekende gunst water in de sloten grenzend aan zijn domein af te leiden naar de rivier .
Aan de Kleine Molensstraat en in de omgeving van de Kijk-Uit bevonden zich verschillende watermolens op de Woluwe. Omstreeks 1800 werd er aan het Dominicanenklooster een brug over de Woluwe gebouwd.
(18)
In het stadsarchief bevinden zich talrijke documenten in verband met de Woluwe: aanbestedingsdocumenten in verband met ruimingswerken, aanpassingswerken, enz., maar ook talrijke stukken verwijzen naar allerhande juridische procedures die gevoerd zijn naar aanleiding van o.a. regelmatige overstromingen veroorzaakt door de Woluwe en/of Hollebeek. Interessant in dat verband is een procedure die gevoerd werd door s.a. des Produits Chimiques, Industriels et Agricoltes de Haeren tegen verschillende gemeenten (Vilvoorde, Haren en Diegem) in het begin van de 20ste eeuw.
Bron: stadsarchief Vilvoorde(1916) (19)
Een bijgevoegd plan en een uittreksel uit de atlas van de waterlopen duidt duidelijk de ligging van de vroegere Woluwebeek en Holbeek aan ter hoogte van de gemeentegrens Diegem en Haren. Als tussenkomende partij vestigt de stad Vilvoorde de aandacht duidelijk op het feit dat de loop van de Woluwe op grondgebied Diegem, Machelen en Vilvoorde kunstmatig is, namelijk een omleidingskanaal, en dit in een rapport als antwoord op het verslag van de experten die aangesteld werden door de Rechtbank van Eerste Aanleg. Tevens wordt melding gemaakt van het feit dat de Stad Vilvoorde de toelating verkreeg om de kunstmatige Woluwebeek af te schaffen op haar grondgebied.
Aan de Woluwebeek werden er regelmatig onderhoudswerken uitgevoerd, zo ook in 1893 door J. Verkaeren & zn, ondernemer van openbare werken:
- Afbreken en herstellen van twee treden ter hoogte van de Woluwe in de Rivierstraat
- Herstellen van de klep en het sluitstuk, schilderen in twee lagen van de inkom
- Bouwen van een aquaduct onder de Woluwe tussen de eigendommen Peeters en Matthys, in goede staat herstellen van de bermen en dijken
- Bouwen van een uitlaatklep onder de Trawoolbeek, omkadering met blauwe steen alles comform de plannen
In 1890 werd een groot deel van de Woluwe ingebuisd. In 1907 wordt aan de aanpalende eigenaars door de stad meegedeeld dat de Woluwebeek zal afgeschaft worden. Dit wordt deels positief onthaald (o.a. Xavier Buisset, Heymann & Co, …) omwille van de regelmatige overstromingen en geurhinder, maar ook op enkele bezwaren (o.a. G. Humbert & Co, Legrand …) omwille van het feit dat de beek zorgt voor een onontbeerlijke watervoorziening voor de fabricatie van o.a lijm en gelatine. Aankondiging ruiming van verschillende waterlopen door de Provincie Brabant in 1918:
Bron: stadsarchief Vilvoorde(1918) (20)
Bij de verkoop door de consoorten Matthys aan de Stad Vilvoorde van een gebouw genaamd ‘Kleine Molen’ op de Woluwe langsheen de Kleine Molensstraat wordt in de authentieke akte van 16 april 1925 vermeld dat de Woluwebeek zal afgeschaft worden en vervangen zal worden door een riool. De lasten in verband met de ruiming van de beek blijven te laste van de verkopers. Bij de verkoop van een grond met ruïnes door Vander Meersch & Kempeneers aan de stad Vilvoorde worden zelfde voorwaarden vermeld.
Op 7 juli 1930 (administratieve akte verleden voor burgemeester Stefaan Blondieau) worden er tussen de consoorten Nowé en de stad Vilvoorde gronden geruild gelegen aan de J.B. Nowélei ter hoogte van de Woluwebeek. In dezelfde akte wordt de stad ontslagen van al haar verplichtingen in verband met de waterput .
In deze akte wordt tevens vermeld:
“Voor het geval dat zou blijken dat de Woluwe eigendom van de stad Vilvoorde is, wordt uitdrukkelijk verklaard dat de bedding ervan afgestaan is met het perceel D nr. 581 s deel aan Mevrouw Nowé en kinderen tot aan de aslijn van de noordelijke scheidsmuur van de eigendom Cloetens”.
Blijkt uit deze akte dat er eveneens enige twijfel is omtrent het eigendomsrecht van de bedding van de Woluwe …
Bron: stadsarchief Vilvoorde (21)
Een plan en een tabel met oppervlaktes omvat de afschaffing van een deel van de Woluwe tussen profielen 35 en 61 en 8 en 12 (1931). Dit werd bekrachtigd door de gemeenteraad van 2 januari 1932.
Bron: stadsarchief Vilvoorde (22)
In zijn zitting van 30 april 1934 werd door het schepencollege het voorstel aanvaard om de Woluwebeek te laten ruimen en op te vullen ter hoogte van de Kleine Molensstraat. In de plaats komt een riool met een diameter van 30 cm. De werken zullen in regie worden uitgevoerd.
De Woluwe bron voor …
Uit een brochure ‘De Woluwe’ (2009) van de Vlaamse Milieumaatschappij leren we dat het bouwen van nieuwe 'waterraderen' (watermolens) diende om zo het bijna-monopolie van de abdij van Grimbergen te breken.
Op economisch gebied had het ‘Woluwekanaal’ een zeer grote weerslag. Meteen groeide een van de voornaamste handelstakken van de stad tot zijn grootste bloei. In de nabijheid vestigde zich ook het belangrijkste centrum van de volders, dat zijn naam aan een straat gaf (nu Leopoldstraat ).
In de nabijheid van de rivier, voornamelijk in het laagste deel, verschenen later installaties tot het genereren van drijfkracht. Twintig molens of fabrieken hadden bijvoorbeeld stuwen gebouwd op de loop van de Woluwe. Deze kunstmatige geïnstalleerde stuwen hadden het grote nadeel dat ze oorzaak waren van een toename van het waterniveau met als gevolg dat grond die gebruikt had kunnen worden voor akkerbouw en grasland omgezet werd in echte moerassen. Vanwege het feit dat de opslagfunctie van de vijvers en watermeersen sterk waren afgenomen, werd het steeds moeilijker om aan de verleiding te weerstaan om de gronden aan te vullen. Vanwege de toenemende bebouwing verminderde de infiltratie van regenwater in het grondwater sterk en nam de druk om water te kunnen lozen en op te vangen elders snel toe. Om lokale overstromingen te voorkomen en waarschijnlijk om nieuwe bouwgronden te verkrijgen, werden waterlopen vervolgens verbreed ("gekanaliseerd"), zodat het water stroomafwaarts nog sneller kan afgevoerd worden.
De ontwikkeling in de vallei van de Woluwe, in eerste instantie met wat vertraging in vergelijking met andere valleien in het Zennebekken, volgde hetzelfde patroon van uitdijende verstedelijking om te komen tot de huidige volledig dicht gebouwde toestand. Samen met de steile hellingen van de omgeving was dit de reden voor de steeds terugkerende overstromingen tijdens pieken van regenval.
In de 20ste eeuw wordt het gebied tussen de spoorweg en de grens met Machelen gekenmerkt door industriële activiteit. Het geheel van de aanpalende gronden werd ondertussen ook opgehoogd ( o.a. ‘het stort achter Mima’).
Ook de Woluwebeek, die een min of meer vrije loop kende werd midden de 20ste eeuw ingebuisd. Een deel van de industriële gebouwen (o.a. Delacre) is ondertussen gesloopt en nieuwe gebouwen werden opgetrokken boven of naast de ingebuisde Woluwe (o.a Brico, Sobemetal, …).
Uit voorgaande blijkt dat deze beek in het verleden een zeer bijzondere betekenis heeft gehad voor onze stad, zowel op het vlak van bevoorrading, economische ontwikkeling als waterhuishouding. Begin van de 20ste eeuw werd deze beek grotendeels afgeschaft en/of ingebuisd. Toch duikt (letterlijk en figuurlijk) hier en daar deze beek nog op …
Vooreerst nog een kaart die een goed beeld geeft van de stad midden de 18de eeuw, waarop de samenvloeiing van de Zenne en de Woluwe duidelijk is te zien. Verder de omwallingen rond de stad en het toenmalige kasteel.
Villaret (1745-1748) (23)
Op zoek naar sporen van de Woluwebeek
We starten onze zoektocht ter hoogte van de samenvloeiing met de Zenne tot aan de Lange Molensstraat. Tot het einde van de 19de eeuw bevond zich daar een molen De samenvloeiing van de Zenne en de Woluwe ligt aan het uiteinde van de rechte hoek gevormd door twee zijden van de Vissersstraat (heden tussen huisnummers 2 en 4 aan de Vaartstraat – en aan de overzijde ter hoogte van de prefabgebouwen van de school KTA ).
Op de kadastrale kaarten van Vandermaelen en Popp kunnen we een aantal wijzigingen (deels afbraak/verbouwingen) ontdekken ter hoogte van deze samenvloeiing, die we alvast geprojecteerd hebben op een hedendaagse kaart
In 1890 werd een groot deel van de Woluwe ingebuisd (evenals de Zenne). In 1907 wordt aan de aanpalende eigenaars door de stad meegedeeld dat de Woluwebeek zal afgeschaft worden.
Bron: basiskaart Geografisch Referentie Bestand Vlaanderen (eigen bewerking)(24)
(vroegere toestand geprojecteerd op huidige situatiekaart en luchtfoto (25)
Bron: topografische kaart Ministerie van Openbare Werken (1950-1970)(26)
Ter hoogte van de vroegere samenvloeiing staan nu de prefabgebouwen van de school waaronder nog de ingebuisde Woluwe en Zenne lopen. Aan deze zijde bevond zich de molen. In een latere fase werden er ook huizen gebouwd vanaf deze molen tot aan de Lange Molensstraat (midden 19de eeuw).
Tevens zien we op deze kaart de inplanting van het vroegere voetbalveld van ’t Achtersteen waar nu de overgebrachte gebouwen van expo ’58 staan ingeplant. Visueel is niets meer te merken van enige waterloop, tenzij aan de percelering van de verschillende aangrenzende eigendommen (zie luchtfoto).
Bron: Google maps (hieronder lopen de ingebuisde woluwe en zenne) (27)
Plan Vandermaelen 1838 (27)
1876 (29)
Kadastrale schetsen (29 & 30)
J. Leemans – Vissersstraat (31)
Op het plan van P.C. Popp uit 1865 staat de vermelding “Water en Stoom Graenmolen”
Plan P.C. Popp 1865 (32)
Alphonse Wauters herinnert zich nog "De mooie molen van de heer Houwaert-Rey, gebouwd in 1802, gevoed naar believen door het water van ofwel de Zenne ofwel van de Woluwe, of nog door stoom".
Bron: schilderij daterend van 1876 van Augustine Vervloet (stadhuis)
zicht (interpretatie) op een ‘oude poort’ vermoedelijk de samenvloeiing van de Zenne en de Woluwe met in de achtergrond de Kijk-Uit (33)
De eigendom van het Dominicanenklooster strekte zich eertijds uit vanaf de Lange Molensstraat over de Woluwe tot aan de Zenne. Oorspronkelijk bevond er zich een houten brug over de Woluwe. Onder de ambtsperiode van prior P. De Velder (1712-1715) kwamen de wasplaats van de kloostergemeenschap, de stenen brug over de Woluwe en de hofmuur (in plaats van een haag omwille van problemen met de buur) tot stand. In 1715 werd de situatie van het Dominicanenklooster door Harrewijn in een gravure vastgelegd.
Bron geschiedenis van het Oud Dominikanenklooster en College te Vilvoorde (34)
Nauwelaers schrijft:
‘Uiteindelijk vervoegt de Woluwe de Zenne. Tot op het einde van de vorige eeuw was een molen, van relatief recente bouw, opgetrokken op de samenvloeiing zelf. De basis van het gebouw bestond uit twee bogen, het water van de twee betrokken rivieren liep onder elk van deze bogen door en kwam daarna samen.’
Het etablissement van Rey-Hauwaert was gelegen op de samenvloeiing van de Zenne en de Woluwe. Het omvatte het ex-Dominicanenklooster die zware transformaties had ondergaan. In 1829 vroeg Rey-Hauwaert om er een activiteit met bedrukt katoen te mogen uitoefenen , waarbij hij tevens spoelbruggen kon installeren. Zijn kinderen (naakte eigenaars) verkochten het geheel in verschillende loten. De molen werd achtereenvolgens omgevormd tot zeepziederij, witlooierij en als tabaksfabriek (aangekocht door Coquette in 1877 en later (1917) door Xavier Buisset).
Verkoop watermolen (35)
In 1832 kreeg Mathieu Ray om een leerlooierij uit te baten in het gebouw dat paalde aan de Woluwelaan en gelegen was achter zijn huis in de Lange Molensstraat.
Op 7 januari 1834 betekende Louis Delvaux een proces-verbaal aan de industrieel Rey-Hauwaert, schuldig omwille van het plaatsen van schotbalken op de Zenne, niettegenstaande de omliggende weiden nog overstroomd waren.
Bron stadsarchief Vilvoorde - De samenvloeiing van de Zenne en de Woluwe (Foto daterend omstreeks 1900) (36)
Dominicanenklooster - J.B. Fondu (37)
Het kloostergebouw kreeg achtereenvolgens als eigenaar: Adrien Hauwaert, brouwer uit Brussel (1834), de kinderen van Floribert Rey-Hauwaert (1852), Fondu-Staadt (1870) een maatschappij voor materiaal voor de spoorwegen, J.B. Fondu (1891), de Société Générale d’Accessoires pour chemin de fer (1892), Xavier Buisset (1895). Deze laatste verenigde opnieuw de twee delen van de vroegere fabriek Rey-Hauwaert.
Volgende keer zetten we onze zoektocht verder, maar niet zonder eerst nog een aantal beelden aan deze bijdrage toe te voegen.
Bron fototheek KIK (Duitse negatieven 1917-1918) (38)
Bron Nauwelaers De Woluwe in Vilvoorde (schilderijen van Constant Leemans)(39 & 40)
Joseph Boüüaert de Woluwe te Vilvoorde (41)
Giraudo – de Woluwe (Jean Declerck)(42)
Bibliografie & bronnen
Het parochiewezen in Brabant tot het einde van de 13de eeuw - J. Verbesselt (1972)
Bloei en verval van de middeleeuwse stadsvrijheid Vilvoorde – J.P. Peeters (1975)
Het ontstaan en de ontwikkeling van de stad Vilvoorde – J. Verbesselt (1950)
Histoire de la Ville de Vilvorde – J. Nauwelaers (1941)
Vilvoorde zijn ontstaan zijn geschiedenis – E. Poumon (1968)
De Woluwe – Vlaamse Milieumaatschappij (2009)
Toponymie van Vilvoorde – E.A. Janssens (1940)
Histoire des environs de Bruxelles – A. Wauters (1855 editie 1972)
Stadsarchief van Vilvoorde
Geschiedenis van het Oud Dominikanenklooster en College te Vilvoorde (P. Jordanus Piet De Pue)
Met dank aan J. Broothaers, P. Cornut & A. François