Kaart van Jacob van Deventer nader bekeken

Rik Platteau (2025)

De kaart van Jacob van Deventer nader bekeken …
De zestiende-eeuwse stadsplannen van Jacob van Deventer zijn een mijlpaal in de geschiedenis van de cartografie in de Nederlanden. Dat is niet alleen te danken aan de hoge nauwkeurigheidsgraad van de plannen, maar ook aan het feit dat het de oudste topografische plannen zijn van vele steden en hun onmiddellijke omgeving. Nu dat een reconstructie van de stad binnen de wallen op basis van de 16e-eeuwse kaart van Jacob van Deventer (afb. 1) zichtbaar en voelbaar is ter hoogte van de bushalte en ingang van de kerk O.L.V van Goede Hoop (bronzen voelplaat), is het eveneens interessant om de stadskern alsook de ruimere omgeving welke eveneens is aangegeven op de oorspronkelijke plattegrond even nader te bekijken.

Deventer
Afbeelding 1 (modeltekening van de voelplaat – © VRT nieuws)
De Nederlandse cartograaf Jacob van Deventer werd geboren rond 1500, studeerde aan de universiteit van Leuven en verbleef een ganse tijd in Mechelen. Hij ontwikkelde een meet- karteermethode (‘scheve projectiemethode’) die leidde tot een unieke reeks gewestkaarten en stadsplattegronden, welke een uniek beeld geven van de toenmalige topografische structuur van verschillende steden. Bomen; hagen, daken, molens, galgen, kruisen, enz. worden op een tamelijk vaste wijze aangegeven, doch een legende bij de kaarten ontbreekt. Op de kaarten is tekst slechts in zeer beperkte mate aanwezig.
Jacob van Deventer maakte steeds gebruik van dezelfde codes en kleuren en tekende zijn stadsplannen namelijk in +/- dezelfde schaal. Een steekproef toonde dat de schaal van een derde van de stadsplannen tussen 1:7900 en 1:8100 ligt, waardoor het verdedigbaar is te stellen dat de cartograaf streefde naar een schaal van 1:8000
De plattegrond van Vilvoorde wordt in het Noorden ongeveer begrensd door de Hellestraat & Mechelsesteenweg, in het Oosten door het vroegere begijnhof en karmelietessenklooster, in het zuiden door het vroegere sas (sluis) van de vaart, en in het westen door de Borght en een deel van het hoogveld. De oppervlakte binnen de stadswallen bedroeg volgens de opmeting van Jacob van Deventer +/- 65 ha (+/- 650000 m²)
Jacob Van Deventer heeft zelf geen teksten nagelaten over zijn karteermethode. We kunnen die enkel reconstrueren op basis van indirecte aanwijzingen. De meeste specialisten gaan ervan uit dat de kartering in verschillende fases is gebeurd. Tijdens zijn veldwerk heeft Jacob van Deventer ongetwijfeld werktekeningen gemaakt, met daarop het raamwerk van zijn plattegronden en tekstuele in formatie over bijvoorbeeld het uitzicht van gebouwen, de plaatsnamen en eventueel een schets van de wapenschilden. De meeste kaarthistorici gaan ervan uit dat Jacob Van Deventer eerst een meetkundige grondslag heeft uitgewerkt, die gebaseerd was op een combinatie van veelhoeksmeting en driehoeksmeting (of triangulatie). Wellicht heeft de cartograaf de rechte lijnen afgestapt met een boussole (kompas met vizier) in de hand, waarmee hij op de knikpunten de richting kon bepalen ten opzichte van het noorden. Die punten vindt men terug in de ‘minuten’ in de vorm van minuscule gaatjes Vervolgens zou hij binnen dit kader de ligging van de belangrijkste plaatsen hebben bepaald op basis van de ‘voorwaartse snijding’, een onderdeel van de driehoeksmeting.
De vesten vormden een goed uitgangspunt, waarbij de cartograaf ook toestemming heeft verkregen om overal metingen te verrichten, om zodoende de positie van torens en poorten vast te leggen. Daarnaast is hij waarschijnlijk op een aantal hoger gelegen punten gaan staan om metingen te verrichten. Daar had hij een goed zicht op de belangrijkste andere gebouwen en oriëntatiepunten binnen en buiten de stad, waarvan hij met behulp van zijn instrumenten de richting ten opzichte van zijn positie kon bepalen. Zo creëerde hij een netwerk van meetpunten, dat voor zijn verdere kartering zou dienen. De stippellijnen dien in de as van de straten zijn weergegeven zijn daarom een van de opvallendste karakteristieken van de kaart. Zo liep hij stelselmatig alle straten en wegen af, met in de hand een stappenteller voor het bepalen van de afstanden tussen de verschillende meetpunten.
Na het veldwerk heeft Jacob Van Deventer zijn resultaten ‘vertaald’ naar papier. Op basis van zijn werktekeningen heeft hij de zogenoemde ‘minuten’ vervaardigd. De versierde kaarten uit de driedelige atlas zouden ten slotte als laatste zijn gerealiseerd.
Deventer
Afbeelding 2 (Jacob van Deventer +/- 1560)

Aan de hand van bovenvermelde techniek (voorwaartse insnijding) geeft dit onderstaand beeld van hoe Jacob van Deventer te werk is gegaan. Tot nog niet zo lang geleden zou men dezelfde techniek nog steeds gebruiken. Momenteel is deze vervangen door luchtfotografie en met GPS (global position system) instrumenten.
Deventer
Afbeelding 3 (Jacob van Deventer +/- 1560 veelhoeksmeting Vilvoorde – eigen bewerking)
Opvallend is de aanduiding van leprozenhuizen (1), die meestal net buiten de stad lagen. Dit is het geval voor de plattegrond Van Vilvoorde, alsook de vermelding van ‘arva’ (2) (latijn - akkerland) ten noorden van de Mechelse poort (prata of weiland staat niet vermeld). Een kruis (3) aan het begin van de Harensesteenweg en een galg (3) werden ingetekend ter hoogte van de gebouwen aan de Schaarbeeklei 222 en de vroegere loop van de Zenne. De Leuvensesteenweg (‘baen van Vilvoorde naar Melsbroek (Leuven)) wordt dan gekenmerkt door de aanwezigheid van een kruisweg of kapellenstatie (4) vanaf de Leuvense poort tot aan de Troost (5) (met de kapel als huidig restant). De verbinding van de Tangebeek (6) via een hevel onder het toen pas aangelegde kanaal ontbreekt op de kaart. Het verbindingskanaal (7) van de Zenne om overstromingen tegen te gaan (gegraven in 1357 van het kasteel naar de Vlaamse poort) en Leybeek (7) is slechts gedeeltelijk aangeduid, evenals de aanzet van de Trawoolbeek (8). Langs de oostzijde van de vroegere stadswallen (huidig busstation) is een constructie (9) (brug?) merkbaar die de verbinding maakt tussen de wegen aan beide zijden van de omwalling. Op de gronden tussen de Zenne (kasteel) en het O.L.V. Gasthuis is een brede toegangsweg (10) aangegeven met vermoedelijk bepaalde bebouwing (hoeve?). Rond de kerk is de Woluwebeek te zien en de vroegere Witherengracht (11).

1. Leprozenhuizen

Het grootste aantal leprozenhuizen werden opgericht. Men heeft die leprozerieën vroeger dikwijls gezien als een soort gevangenis waarin melaatsen in onmenselijke omstandigheden werden opgesloten, maar dat is naast de waarheid. De meeste leprozerieën waren middeleeuwse hospitalen zoals de maisons Dieu, waar de gang van zaken zeer vergelijkbaar was met het regime in een abdij. De melaatsen verbleven er uit vrije wil en diegenen die zich niet aan de regels hielden riskeerden te worden buitengezet. Van verscheidene leprozerieën zijn statuten teruggevonden die getuigen van een zeer menselijk regime. Dikwijls werd de magister, die de leiding had over het oord, door de melaatsen zelf uit hun eigen gemeenschap gekozen. Het decreet van paus Alexander III (12de eeuw) dat bepaalt dat alle leprosaria moeten beschikken over een eigen kapel en een eigen kerkhof, zodat leprozen niet meer in de parochiekerk hoefden komen, bepaalt nergens dat de melaatse van zijn vrijheid beroofd moest worden. In de latere middeleeuwen, wanneer leprozerieën beheerd worden door de stedelijke autoriteiten, hoefden de leprozen geen eden of geloftes af te leggen en hadden meestal dezelfde rechten als andere burgers.
Na de piek in de vroege 13e eeuw nam de mortaliteit van lepra in Europa gestaag af. Aan het begin van de 16e eeuw kwam de ziekte haast enkel nog voor aan de randen van het continent. Betere hygiëne en minder ondervoeding (meer weerstand) zijn de belangrijkste factoren voor de gedaalde mortaliteit. In het historische Vlaanderen bestonden er verschillende grote leprozerieën, waaronder in Ieper, waar melaatsen werden ondergebracht en waaruit de belangrijkste en rijkste leprozerieën van het Graafschap Vlaanderen ontstonden. Deze gemeenschappen waren zelfvoorzienend, met huizen, een kapel, en een gemeenschapshuis, en boden een afgezonderd bestaan voor melaatsen. De medische aanpak van lepra veranderde in de 17e eeuw met het verdwijnen van de ziekte in de regio, waarna de leprozerieën hun functie verloren. De grootste steden van Vlaanderen, zoals Ieper, Brugge en Gent, hadden leprozerieën waar melaatsen konden worden toegelaten na een "schouwing".
Op de kaart (+/- 1560) van Jacob van Deventer merken we dat er een leprozerij is ingeplant ter hoogte van het kruispunt van de huidige Groenstraat met de Olmstraat, heden de Verbindingsstraat (huisnummers 7-13). De stad Brussel heeft reeds in 1174 een leprozen­ kerkhof. De eigenlijke leprozerij met eigen kapel (toegewijd aan St. Pieter) in 1213 gesticht door de hertog samen met de stadsmagistraat. Gegoede zieken werden onderzocht door voogd en dokter, de armen werden ter proeve naar Terbank (Leuven) gezonden. - Werd later een gewoon gasthuis en ten slotte St. Pietershospitaal ca. 1560. (A. Wauters, Histoire de la ville de Bruxelles, Brussel, 1845. P. Bonen, L'Ancienne léproserie de Saint-Pierre à Bruxelles, Brussel, 1930). In de periferie van Brussel bestonden leprozerijen: te Molenbeek (domus leprosorum 1365); te Schaarbeek (15de eeuw); te Tervuren, Scheutveld en Vilvoorde (buiten de Leuvense poort). Uit literatuur (met verwijzing naar vroegere documenten uit andere leprozerijen) kunnen we dus enkel veronderstellen hoe deze in onze stad eruit zag.

Gebouwen

Van de gebouwen van de oude (oorspronkelijke) leprozerijen is immers in Vlaanderen niets overgebleven. De leprozerij was steeds buiten de stadsomheining gelegen, gewoonlijk bij een stadspoort. De leprozen woonden er in afzonderlijke huisjes, het plan van een leprozerij had een zekere gelijkenis met dat van een kartuizerij of van een klein begijnhof. De huisjes met hofjes, van elkaar door een omheining of tuin afgezonderd, waren geschikt rond een elliptisch of rechthoekig binnenplein in het midden waarvan de waterput gelegen was. Kapel en kapelaanshuis waren op een van grote zijden van de binnenkoer ingebouwd De leprozerij had een eigen kerkhof. Toen de kloosterstichtingen van het platteland zich, na het Concilie van Trente en de godsdienstberoerten van de 16• eeuw, algemeen terugtrokken binnen de omheining van een stad, hebben de extra muros liggende leprozerijen die beweging gevolgd. De verhuizing viel echter samen met het verdwijnen van de ziekte. De binnen de stad heropgebouwde leprozerijen kregen dan meestal een nieuwe bestemming en werden hospitaal, pesthuis, tehuis voor gevallen meisjes, tuchthuis. Van sommige oude leprozerijen werden de goederen toegekend aan bestaande of nieuw opgerichte hospitalen en gasthuizen.
Deventer
Deventer
Afbeelding 4 & 5 (Jacob van Deventer +/- 1560)

Sieckelieden

Het meest verspreide middelnederlands woord voor melaats was ziec, besiect, vooral in het meervoud besiecte lieden, zieke lieden. De leprozerij komt voor als siechuus, siechof, plaatselijk ‘Ter zieken’ (Antwerpen), ‘Ziekelieden’ (Mechelen); de verzorgers verschijnen als sieckmeesters, siekevoogt.
In een aantal archieven omtrent Vilvoorde vinden we deze namen ook terug:
1721 ‘achter de sieckelieden van vilvoorden’ Algemeen Rijksarchief – Schepengriffie – voorwaarden voor publieke verkopingen en verpachtingen 1717-1729
1740 ‘in de groenstraete over de zijde van de siecke lieden’ Algemeen Rijksarchief – Schepengriffie – voorwaarden voor publieke verkopingen en verpachtingen 1741-1773

Akkerzieken

De leprozerij was in Vlaanderen een stedelijke inrichting en voorbehouden aan de poorters. Niet­poorters en plattelandsbewoners werden echter niet aan hun lot overgelaten. De plaatselijke overheid had de verplichting ook de niet bevoorrechte zieken te isoleren en in hun onderhoud te voorzien. Zulke niet bevoorrechte melaatsen waren akkerzieken of veldzieken. Akkerzieken zijn dus de lepralijders die niet in een leprozenhuis waren opgenomen omdat ze niet bevoorrecht waren (als poorter), ofwel omdat ze niet de middelen hadden om zich in een leprozerij in te kopen. Uit het reglement voor de leprozerij van Doornik in 1237, opgesteld door bisschop Walter de Marvis, blijkt dat er dan reeds een discriminatie bestond, en dat een deel melaatsen op het veld woonden.
Bij de zoektocht naar plaatsnamen op oude kaarten moet men met zieken - en ziekelieden - niet beschouwen als zoveel plaatsen waar melaatsen (akkerzieken) waren gevestigd. In sommige gevallen immers wijst zulk een plaatsnaam alleen op een goed (een stuk land, weide, bos) dat in bezit was van een leprozerij.
De vermelding ‘Sick huys’ op de oorspronkelijke kadasterkaarten (afb. 4) en de kaarten van Popp (afb. 5 - midden 19de eeuw) is gelegen ter hoogte van het park Rolleveld ongeveer in het verlengde van de Beethovenstraat (wijk Far-West). Op de Villaretkaart (1745) en de Ferrariskaart (1777- ) zijn betrokken gronden ingetekend als akker- of weiland) zonder vermeldingen of aanduidingen.
Deventer
Afbeelding 6 (primitieve kadasterkaart)
Deventer
Afbeelding 7 ( "Atlas cadastral parcellaire de la Belgique", P.C. Popp, 1842-1879)

2. Akker- of weiland (Achterham)

In het Latijn betekent arvum 'veld', 'akker', 'bouwland' of 'grond'. Het woord wordt gebruikt om een stuk land aan te duiden dat bewerkt wordt voor landbouw. De betekenis kan variëren van 'droog land' tot een 'streek' of 'platteland' (meervoud ‘arva’).
Ten noordwesten van de vroegere Mechelse poort links en rechts van de toegangsweg ‘Achterham’ vermeldt Jacob van Deventer twee maal de aard van de gronden namelijk veld, akker- of bouwlanden (arva). Op dezelfde kaart komt geen andere vermelding voor.
Het Latijnse woord "pratum" betekent "weide" of "grasland". Het kan ook verwijzen naar een breed veld of uitgestrektheid van land of zee, en zelfs naar gras of gewassen die op een weide groeien. (meervoud prata’).
Deventer
Afbeelding 8 (Jacob van Deventer +/- 1560)

3. Galg

Een galg of rad werd ingetekend door Jacob van Deventer en is nu te situeren ter hoogte van het woonzorg- en dienstencentrum ‘Beaulieu’ aan de Schaarbeeklei 222 en de De Bockstraat (Frédor). Dit blijkt uit een reconstructie van een virtuele legende (afb. 9), een vertaling van het systematisch gebruik van tekens e.d. uit de kaarttaal van Jacob van Deventer (afb. 10)
In de middeleeuwen was rechtspraak een recht dat toekwam aan de heer van de heerlijkheid. Veelal stelde die heer een schout aan als officier van justitie en benoemde hij zeven vooraanstaande mannen als schepenen. In stad en dorp was het de plaatselijke schepenbank die recht sprak, meestal ook in criminele zaken. Alleen als de heer van de heerlijkheid niet bekleed of beleend was met de hogere justitie werden de zware criminele feiten berecht door een hogere rechtbank. Voor zware vergrijpen, een rekbaar begrip, sprak de rechtbank zonder al te veel scrupules het doodvonnis uit en ze bepaalde ook de wijze van berechting. Voor foltering en terechtstelling deed men beroep op een beul. Dood door verhanging aan de galg was een betrekkelijk milde dood. Het kon veel erger: verbranding, vierendeling, ... (afb. 8). Radbraken was een verschrikkelijke straf, de veroordeelde werd letterlijk 'gebroken'. Vastgebonden op het rad onderging hij een reeks inleidende folteringen zoals bijvoorbeeld het afnijpen van de tepels, het afkappen of -snijden van uitsteeksels en aanhangsels allerhande ... Dan kwam het echte breken van de ledematen. De beul sloeg toe met een bijl of met een zware ijzeren staaf. Acht slagen. Eerst de armen: onderarm, bovenarm. Dan de benen: scheenbeen, dijbeen. De misdadiger kon alleen maar hopen dat hij ook nog de negende slag of de genadeslag kreeg: recht op het hart. Dit was het klassieke scenario, maar een ultieme onthoofding behoorde ook tot de mogelijkheden.
Deventer
Afbeelding 9 © Geschiedkundige studiegroep Hoeselt

Gebeurde dat niet, en bleef de man toch nog in leven, dan moest hij in de meest erbarmelijke toestand de dood afwachten. In elk geval werd zijn lichaam ten toon gesteld. Men hees het wiel, met het dode of zieltogende lichaam erop vastgebonden, op een staak, ergens op het galgenveld. Soms werd de geradbraakte, of zijn dood lichaam, nog aan de galg gehangen. Het kon ook andersom: het lichaam van de gehangene werd in extremis nog geradbraakt ... Galg en rad bevonden zich dus meestal in dezelfde omgeving.
Deventer
afb. 10 (reconstructie legende van de kaart Jacob van Deventer)
Deventer
Afbeelding 11 (galg en rad (galgenveld) (Jacob van Deventer +/- 1560)

Andere locaties voor een galgenveld in de stad zijn de Leuvensesteenweg ongeveer ter hoogte van de huidige grens met Machelen, alsook aan de Brusselsesteenweg ongeveer ter hoogte van de Lenterik en de ingang naar het park van de Drie Fonteinen.

4. Kruis

Het kruis bevond zich ongeveer aan het begin van de Harensesteenweg (vroeger Postweg genaamd ), gezien vanaf de vroegere Koepoort (of Brusselse poort) aan de linkerzijde van de weg.
Deventer
Afbeelding 12 (Jacob van Deventer +/- 1560)
5. Kruisweg of kapellenstatie

De Kruisweg stamt uit de late Middeleeuwen. In Jeruzalem zochten pelgrims naar de plaatsen waarlangs volgens het Nieuwe Testament en de overleveringen de lijdensweg van Jezus had gevoerd. Toen alle plaatsen eenmaal gemarkeerd waren vormden ze tezamen de Kruisweg, in het Latijn Via Crucis genoemd; ook werd wel van de Via Dolorosa oftewel Lijdensweg gesproken.
Het voorbeeld van de Kruisweg van Jeruzalem maakte grote indruk op de gelovigen in de Kerk van het Westen. Op veel plaatsen werden vergelijkbare lijdensroutes gecreëerd, soms in de open lucht, langs de wegen of tegen een heuvel op, soms ook in een kerk of kapel.
In de vijftiende eeuw telde de Kruisweg zeven staties: Jezus neemt het kruis op zijn schouders, Jezus valt voor de eerste maal onder het kruis, Jezus ontmoet zijn bedroefde moeder, Jezus valt voor de tweede maal onder het kruis, Veronica droogt het gelaat van Jezus, Jezus valt voor de derde maal onder het kruis en Jezus wordt in het graf gelegd. Op de kaart van Jacob van Deventer (afb. 11) zijn er langsheen de Leuvensesteenweg (baan van Vilvoorde naar Melsbroek) een zevental staties te merken vanaf de Leuvense poort tot aan de vroegere site van de Troost. Het woord of staties is afgeleid van het Latijnse statio, dat halteplaats betekent. Bij iedere afbeelding houden gelovigen tijdens de kruisweg dan ook letterlijk ‘halt’ om in gezamenlijk gebed stil te staan bij een specifiek onderdeel van de lijdensweg van Christus.
Pas in de zeventiende en achttiende eeuw groeide de kruisweg naar veertien staties. Dat gebeurde onder de invloed van de franciscanen. In de achttiende eeuw kreeg de Kruisweg een vaste vorm: de veertien staties werden in 1751 officieel vastgelegd. In de meeste kerken en kapellen werd vanaf die periode een serie van veertien schilderijen van de staties aan de binnenmuren aangebracht.
Deventer
Afbeelding 13 (Jacob van Deventer +/- 1560)

6. (Ouden) Troost

Vilvoorde verkreeg in 1192 zijn vrijheidskeure van de Brabantse hertog Hendrik I, omwille van de uitstekende ligging aan een toen nog bevaarbare Zenne en op een boogscheut van de vechtlustige Grimbergse Berthouts. Mede door het feit dat de Vilvoorde zich ontwikkeld had tot een voor die tijd relatief belangrijke centrumgemeente met enig handels- en economisch belang. Geen wonder dus dat hier een primitief begijnhof ingeplant werd, gezien de gestage aangroei van de bevolking. Wanneer dit gebeurde is niet met zekerheid geweten.
Op de kaart van Jacob van Deventer, is de situering van het begijnhof perfect weer­ gegeven. Deventer heeft er trouwens "Troost" bijgeschreven, zodat vergissen niet mogelijk is. Het bevond zich daar, waar nu nog steeds het Troostkapelletje staat van 1633 aan de Leuvensesteenweg op de wijk ‘Stee(n)voort.
In het ‘Memorieboek des Begijnhofs’ (1652) wordt het omschreven als volgt: ’Diet Beghynhof, dat nu binne Vilvoerden staedt, heeft eertyds gestaen buyten de Lovensche poordt, dat nu is heetende den Ouden Troost. Het Beghynhof heeft naest de stadt gestaen, van aen den gracht tot ontrent den Lindenboom, daer ’t Capelleke staet: dat heeft al Beghynhof geweest, van aende straet tot achter aende Weleweek’.
Uit verschillende documenten zou blijken dat het Vilvoordse begijnhof wel eens het allereerste ter wereld zou kunnen geweest zijn. Mogelijks werd dit opgebouwd rond een kapel die daar al eerder stond. Een oorkonde van 1239 verwijst naar de naam ‘Solatium Mariae Virginis’ (O.L. Vrouw ten Troost). Van in den beginne nam deze beweging een hoge vlucht, te meer enkele pauselijke gezanten het begijnhof onder hun hoede namen en zodoende zorgden dat de vrome vrouwen over een niet onbelangrijk inkomen beschikten. De gelden werden onder meer besteed om onder meer een nieuwe ruimere kapel te bouwen (1265). De groeipijnen van de begijnhoven zorgden er echter voor dat in de 14de en 15de eeuw het werelds gedrag van de begijnen de spuigaten uitliep: een golf van speelse wereldsheid overspoelde de begijnhoven, aangezien de begijnhoven meer en meer bevolkt raakten met volksere figuren. Alle maatregelen ten spijt, er veranderde weinig. In de ogen van de kerkelijke overheid drongen zich dan ook drastische maatregelen op. Deze geschiedenis vormt het voorspel tot de komst van de karmelietessen, die in latere jaren zo nauwe banden zouden hebben met de lokale bevolking. Hogere kringen en de adel zochten naar andere oorden om hun onhuwbare dochters in onder te brengen. Johannes Soreth, pater-generaal van de karmelieten, richtte ondertussen overal te lande een vrouwelijke tak op van zijn orde. Toen het klooster in Luik met de grond gelijk gemaakt werd vluchtten de karmelietessen eerst naar Maastricht, om nadien met tussenkomst van Karel de Stoute hen door te verwijzen naar Vilvoorde. Er kwam een periode met talrijke verordeningen om het samenleven tussen de begijnen en de karmelietessen te bevorderen. In 1528 werd zelfs een grote kerk (kapel) ingewijd aangezien de verering van het Mariabeeld in stijgende lijn liep, met zelfs een jaarlijkse processie (vanaf 1538), wat later zou uitmonden in de Troostkermis op de derde zondag na Pasen.
Vanaf de 16de eeuw wordt het in de Nederlanden op godsdienstig vlak erg woelig. Gevolg dat alle gebouwen buiten de stadswallen in 1578 werden gesloopt, zo ook het begijnhof en het klooster van de karmelietessen, die echter een onderkomen vonden binnen de stadsmuren. Van dan af gingen de wegen van beide gemeenschappen definitief uit elkaar. Met deze gegevens voor ogen kan de geschiedenis van de karmelietessen niet losgekoppeld worden, van deze der begijnen.

Deventer
Afbeelding 14 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 15 (plan van een aangekocht perceel – Archief van den Troost -1604)
Deventer
Afbeelding 16 (Kaartboek Abdij ter Kameren 1716-1720)
Deventer
Afbeelding 17 (Schilderij (zonder datum) bewaard in het klooster van de Troost – uitbeelding van de processie met vermoedelijk het klooster en begijnhof en in de achtergrond het kasteel en de kerk van Vilvoorde
Deventer
Afbeelding 18 (hedendaagse foto van de kapel)

7. Tangebeek

Op de kaart ontbreekt de verbinding van de Tangebeek naar de Zenne. Door de aanleg van het kanaal (‘Brusselse vaart’) werd de loop van de beek doorsneden, doch er werd een hevel voorzien onder het kanaal. Gelet op de recente realisatie van het kanaal (1550) op het ogenblik dat de kaart werd opgemaakt (vermoedelijk periode rond 1560) was dit misschien nog niet zo duidelijk, of er waren er nog werken aan de gang. Op de kaart van Villaret (1745-1748) (afb. 19) is deze dan weer wel te zien.

Deventer
Afbeelding 19 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 20 (J Villaret-kaart (1745-1748)

8. Leybeek & verbindingskanaal

Het verbindingskanaal van de Zenne om overstromingen tegen te gaan (gegraven in 1357 vanaf het kasteel naar de Vlaamse poort) en de Leybeek zijn slechts gedeeltelijk aangeduid.

Deventer
Afbeelding 21 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Op de figuratieve kaart, geplakt op linnen, van weiden, steden, gemeenten, kastelen, enz. gesitueerd langs de Zenne, vanaf Ruysbroek tot Brussel opgemaakt door Mathieu Bollin (afb. 21), met als doel middelen te zoeken om overstromingen van de Zenne tegen te gaan (+/-1594) zijn deze wel duidelijk te zien. De Leybeek (“ancien canal”) werd (gegraven in 1357) als afleidingskanaal van de Zenne. Voorbij de Vlaamse poort is de aanduiding onduidelijk.
Deventer
Afbeelding 22 - Figuratieve kaart, geplakt op linnen, van weiden, steden, gemeenten, kastelen, enz. Gesitueerd langs de Zenne, vanaf Ruysbroek tot Brussel - Opgemaakt door Mathieu Bollin, met als doel middelen te zoeken om overstromingen van de Zenne tegen te gaan (+/-1594)

9. Trawoolbeek

Deventer
Afbeelding 23 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Op de kaart van Jacob van Deventer (afb. 22) is de ‘Trawoolbeek’ maar gedeeltelijk of zelfs niet weergegeven. Op de kaart van Mathieu Bollin (1594 – afb. 21) en de latere Villaretkaart staat deze ook niet weergegeven (enkel het gedeelte vanaf Peutie tot aan de Woluwebeek).
Deventer
Afbeelding 24 (J Villaret-kaart (1745-1748)
Op de Ferrariskaart krijgen we de Trawoolbeek wel te zien vanaf Peutie, de hevel onder de Woluwebeek en de duiker onder de ‘straat’. Richting de stadswallen is de ligging eerder onduidelijk weergegeven via een grachtenstelsel, om vermoedelijk uit te monden in de Vondel- of Oudewagengracht.
Deventer
Afbeelding 25 (Ferraris 1777)

Zie eveneens verder onder constructies op de stadswallen aan de oostzijde.

10. ‘Achtersteen’

Op de gronden tussen de Zenne (kasteel) en het O.L.V. Gasthuis is een brede toegangsweg aangegeven met vermoedelijk een bepaalde bebouwing vlak tegenover het kasteel. Hier was de heerlijkheid ‘Herlaer’ gelegen, een leen van de hertogen van Brabant. De oorsprong van de naam betekent her+ l aer = heer + weide/grond. De naam werd reeds vernoemd in de 12e eeuw. Het bestond uit een stenen woning met slotgracht en brug, en werd niet verwoest in 1489.
1489 was hét rampjaar bij uitstek voor Vilvoorde. Loyaal ten opzichte van de kroon werd Vilvoorde ongewild meegesleurd in een burgeroorlog waarin keizer Maximiliaan van Oostenrijk het opnam tegen grote steden zoals Gent. Leuven en Brussel. Om de woede te bekoelen viel op 20 juli 1489 een bende verslagen Brusselse rabauwen onder aanvoering van de volkstribuun Filips van Cleve , Vilvoorde als trouwe hertogstad ongebreideld binnen en trok een waanzinnig spoor van vernieling en brand. Naast de stadswaag, de vlees- en de lakenhalle, het marktplein en een derde van het woningenbestand stond ook het stadhuis in een mum van tijd in lichterlaaie. De verwoesting was verschrikkelijk. We mogen ervan uitgaan dat een belangrijk deel van het stadsarchief in deze brand is gebleven. Van toen af diende men zich grotendeels te verlaten op originelen en minuten die zich in privé­ handen bevonden. Het grote pakket aan akten en oorkonden dat normaliter in kasten en kisten was terug te vinden, behoorde plots tot het tanende geheugen van een generatie en de vergetelheid van de geschiedenis. Archieven, eigen aan instellingen, vooral kloosterorden, bewaarden gelukkig een deel van de stads­ geschiedenis.
Het Nederhof (Neerhof - zie verder) zou afhankelijk geweest zijn van Herlaer.

Deventer
Afbeelding 31 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 30(atlas der buurtwegen 1841)
‘The Park of an Castle’ - Parklandschap met vrolijk gezelschap P.P. Rubens (kunsthistorisch museum Wenen) - Datum rond 1632-1635 Rubens schuf die meisten seiner Landschaftsgemälde in seinem letzten Lebensjahrzehnt. Hier ist in einer zart gemalten Parklandschaft eine elegant-amouröse Szene dargestellt, die in der locker bewegten Gruppierung der sich unterhaltenden Figuren, der heiteren Stimmung und der lichten Farbigkeit die conversation à la mode des französischen Rokoko vorwegnimmt.
Deventer
Afbeelding 30 Olieverfschilderij met de hand geschilderd door een schilder die gespecialiseerd is in reproducties van beroemde schilderijen (met in venster spiegelbeeld van het oorspronkelijk schilderij)
Deventer
Afbeelding 3' - Publicatie uit … (kopie en spiegelbeeld van het oorspronkelijk schilderij)
Uit een verslag van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde omtrent ‘De landschappen van Rubens’ door Prof. Dr. A.H. Cornette: ‘Van nog grooter beteekenis zijn de kleine landschappen die waarheid en verdichtsel vermengen en die, afgezien van den scheppingstijd, in een groep kunnen vereenigd worden omdat zij gebonden zijn door geestelijke verwantschap. Het eene is Het Slotpark (Weenen) waar een galant gezelschap zich vermeit nabij een kasteel. Wij laten in het midden of dat kasteel al dan niet het Steen van Elewijt voorstelt? Het droomerig en melancholisch karakter van dit schilderijtje kan niemand ontgaan. De nevelachtige atmosfeer en de verschijning van het haast denkbeeldig slot, voorspelt de wazige parken van Watteau en latere werken der XIXe eeuw. De koppels zijn gelijk stoeiende schimmen, alsof Rubens het werk zou hebben aangelegd (want het is veeleer een schets) in een oogenblik van niet zeer opgewekte meditatie. Fantastischer zijn de twee tafereeltjes der laatste jaren, het Landschap met den Toren (Berlijn), het Tornooi (Louvre), waarbij Het Vogelnet (Louvre) kan worden aangesloten’.
Het is zeer twijfelachtig (gelet op de contouren van de gebouwen en het water) dat het schilderij het kasteel van Vilvoorde zou voorstellen met op de voorgrond ‘de parktuin van Herlaer’.
Deventer
Afbeelding 35 – Het Parochiewezen in Brabant tot het einde van de 13de eeuw (J. Verbesselt – deel XI)

11. Witherengracht

Rond de kerk is de Woluwebeek te zien en de vroegere Witherengracht.

Deventer
Afbeelding 36 - (Jacob van Deventer +/- 1560)

12. Straat tussen de Zenne(laan) en de Vesten

Op het plan van Jacob van Deventer zien we een weg die evenwijdig loopt met de Vlaanderenstraat (Vlaamsche straet) lopende vanaf de weg (met redelijk wat bebouwing - huidige Zennelaan) naast de Zenne naar de wallen toe. Tevens zien we nog een verbinding vanaf deze weg naar de Vlaanderenstraat, zodat er een bouwblok merkbaar is omgeven door vier straten.
De heerlijkheid ‘Ginderachter’ genaamd, welke reeds zijn oorsprong vindt in de 13de eeuw, situeert zich voorbij deze weg, met verderop ‘Strijtem’ meer naar de wallen toe. Volgens A. Wauters (Histoire des environs de Bruxelles) werd het omgeven door water en waarvan de bijgebouwen zich uitstrekten tot aan de Zenne, de Spuymolen en de wallen.
Het verdween in 1489 (verwoesting en brandstichting)

Deventer
Afbeelding 37 - (Jacob van Deventer +/- 1560)
Op de plannen van het kaartboek van het O.L. Vrouw Gasthuis zien we deze wegen nog steeds, met daarenboven nog een bijkomende weg evenwijdig met de Zennelaan.
Deventer
Afbeelding 38 - (Kaartboek O.L.Vrouw Gasthuis – 1716)
Deventer
Afbeelding 30 - Primitief kadasterplan 1830-1834
Deventer
Afbeelding 40 - Topografische kaart Ph. Vandermaelen
Deventer
Afbeelding 41 (Popp 1842-1879)
Het Hof te Streethem (Strijthem – Straethem) bestond uit huizen en een boomgaard die zich uitstrekte over zestig dagwanden, vlakbij de Vlaamse poort, tegenover de pachthoeve en boomgaard van het gasthuis; het was van de wallen gescheiden door een smal steegje. Het leengoed omvatte ook een terrein van vierentwintig dagwanden in Ukkel, genaamd 't Hof te Cockelberge. Arnoul Vandenhoricke, zijn zoon Daniel en Thierry Vandenhoricke verwierven dit leengoed achtereenvolgens van het feodale hof van Brabant; Thierry's erfgenamen wilden dit niet verder beheren, dus schonk de vorst het Hof te Straitem rond 1440 aan Jean Vandeneede, ongetwijfeld dezelfde die destijds eigenaar was van de Vruente.
Een verdwenen straatnaam is de ‘Vruntstraete’. Dit blijkt uit een aantal documenten.
Verwijzing naar de Vroente (1513 ‘der vroenten van vilvoerden goede (ARB - Contracten en goedenissen - periode 1504-1517))
‘tegen de vrunte’ ‘een huys genaempt de vrunt’ (Archief Stad Vilvoorde (1677 – Register van alle de landen, bempden, bosschen, vijvers ende andere gronden van erffven gelegen binnen de stadt ende de cuype van Vilvoorden met de taeffel van de naemen der besitters oft gebruyckers van de selve gronden van erffven soo ende gelijck ’t selve is bevonden anno 1677. Bijeen vergadert door Pieter Courtoes)
1731 ‘de vruntstraete’ (ARB - voorwaarden voor publieke verkoopingen en verpachtingen - periode 1730-1733)
Woordenboek der Nederlandsche Taal:
In Zuid-Nederland vrij algemeen gebruikt voor gevangenis. De benaming is aldus ontstaan: in het Middelnederlands bestond vroonte, vr(e)unte voor gevangenis; later werd dit woord verward met vrunt ”vriend”, en zodoende kon in den Spaanschen tijd het Spaanse equivalent van dit woord, amigo, ook op de gevangenis toegepast worden. Als schertsende term is het sindsdien in het Zuiden blijven voortleven.
Amigostraat: momenteel Preckherstraat (Jean) gelegen tussen Grote Markt en Lange Molensstraat links van het stadhuis.
Betekenis ‘Amigo’: doorgangsgevangenis, Spaanse gevangenis, cel naast politiebureau … Verwijst naar de toenmalige gevangenis die aanwezig was in het vorige stadhuis. De naam Amigostraat verdween na de tweede wereldoorlog.
Deventer
Afbeelding 42 (J Villaret-kaart (1745-1748)
Deventer
Afbeelding 43 (Ferraris 1777)
Bronnen
'Streethem’ - Algemeen Rijksarchief – Schepengriffie – Oorkonden verschenen voor de schepenen der stad (1450-1461)
1453 ‘boven streethem aen 't doereken’ - Betekenis: huis aan de straat

13. Brusselsestraat (Koepoortstraat/Witherenstraat)

Ter hoogte van de stadswallen verschijnt de Koepoort (of Brusselse poort), met in de binnenstad de weg die richting de noordelijke stadswallen gaat (nu de Koepoortstraat, Witherenstraat (vroegere Theresianenstraat) die de Woluwebeek dwarst en wat verder de huidige Schapulierstraat (vroeger Kromme Elleboog) verbindt met de Leopoldstraat (vroeger de Vogelenzangstraat), om vervolgens de Leuvensestraat (de Meer) te kruisen richting Trooststraat (vroeger Lombaertstraat) tot aan de vesten, met voorbij de omwalling (met wachttoren) de Groenstraat.
Op het einde van de Koepoortstraat (huidige Stationlei vroeger Witherengracht en nog vroeger Groenstraat) merken we over de straat een constructie (?), met langs links in de Stationlei (Witherengracht) een steegje (inham) richting Woluwebeek.

Deventer
Afbeelding 44 - (Jacob van Deventer +/- 1560)

14. Aan de Weversgrachtvoetweg

Aan de weversgrachtvoetweg (voetweg nummer 79 gelegen tussen de Olmstraat en de Nijverheidsstraat) staat als herkenningspunt een boom gemarkeerd.

Deventer
Afbeelding 45 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 46 - Geopunt (met doordruk van de atlas der buurtwegen 1841)

15. Schipbrugge (Vlaanderenstraat/Zennelaan)

Deventer
Afbeelding 47 - (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 48 - Figuratieve kaart, geplakt op linnen, van weiden, steden, gemeenten, kastelen, enz. Gesitueerd langs de Zenne, vanaf Ruysbroek tot Hombeek - Opgemaakt door Mathieu Bollin (+/-1594)
Deventer
Afbeelding 49 - De Zenne ter hoogte van het O.L.Vrouw Gasthuis met links de hoeve en op de achtergrond de schoorsteen van de fabriek Hanssens-Hap (Lange Molensstraat ter hoogte van de kerk) – Lithografie J. Hoolans (° 1814 - † 1872)

16. Grote Markt

Afbeelding (Jacob van Deventer +/- 1560) Het marktplein heeft een duidelijke rechthoekige vorm waarop een aantal straten aansluiten. Het bouwblok langs de zijde van de Bergstraat springt iets vooruit. Dit is heden nog steeds het geval, vanaf de Luminor richting Bergstraat. Er bevindt zich een monumentale constructie langs de rechterzijde van het plein, hetwelk ongeveer evenwijdig staat met gevels aan die zijde (kaart Jacob van Deventer en J. Villaret). Op de latere kadasterkaarten is deze echter niet vermeld.
De oorspronkelijke lakenhalle gaf uiting aan een bloeiende lakennijverheid: het gebouw bevond zich aan de oostzijde. Het werd verwoest in 1489 (grote brand) samen met heel wat archiefstukken.

Deventer
Afbeelding 50 - (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 51 - Afbeelding (J Villaret-kaart (1745-1748)
Deventer
Afbeelding 52 (Popp 1842-1879)
Deventer
Afbeelding 53 - Grote Markt voor 1870 – Lithografie J. Hoolans (Koninklijke bibliotheek)

17. Neerhof

Deventer
Afbeelding 54 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 55 (Popp 1842-1879)

18. Het kwaed gat (Willemsstraat (Jan Frans)) en Neerbroekvoetweg)

Deventer
Afbeelding 56 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 57 (Popp 1842-1879)

19. Kasteel
< Het vroegere Kasteel staat ingeplant waar de Zenne zuidwaarts via een sluis de stad binnen komt vlak naast de omwalling, waarbij de Kasteeldreef (nu ongeveer de Tuchthuisstraat) in de richting van de kerk loopt. Naast de Zenne is ter hoogte van de omwalling eveneens een weg aangegeven die de verbinding maakt met het kasteel en de laterale wegen aan beide kanten van de omwalling. Rond het kasteel is verder een brede gracht aanwezig zodat het volledig met water omringd was. Een voetweg naast de grachten leidt vanaf de kasteeldreef naar de weg naast de vesten.
Op het grondplan hierna komt het aantal torens (acht vanaf 1502) overeen met deze welke aangeduid staan op de kaart van Jacob van Deventer. In het kader van de nieuwe verdedigingstechnieken werden later de grachten omgevormd tot bastions (1672).

Deventer
Afbeelding 60 - Jaco van Deventer (+/- 1560)
Deventer
Afbeelding 60 - zicht kasteel naar de stad toe (uitgave onbekend)
Deventer
Afbeelding 61 - Afbeelding plan van het kasteel opgemaakt door Sr. Pierreux (periode +/- 1770-1775) vlak voor de afbraak


20. Poorten en torens op de stadswallen

Deventer
Afbeelding 58 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Uit verschillende historische publicaties onthouden we dat ingevolge het verwerven van de keure (1192) door hertog Hendrik I het magistraat in de gelegenheid werd gesteld de stad te voorzien van een stevige beschermingsgordel, bestaande deels uit stenen muren, deels uit aarden wallen, met aan de voet ervan een doorlopende brede gracht, de zgn. "stadtswaeteringhe". De aanleg van de veiligheidsgordel spreidde zich over de 13de en 14de eeuw. In 1357 verleenden Wenceslaus en Johanna de Vilvoordenaars het recht de wallen waar het nodig bleek door muren te versterken, stadspoorten in te bouwen, torens te construeren en bruggen te werpen over de Zenne en bijrivieren. Er werden diepe grachten gegraven die gespijsd werden door water van de Woluwe, waarvan er één naar de Broekpoort liep, vandaar gingen haar waters zich vermengen met die welke het kasteel omringden. De andere gracht liep langs de Pijntoren, waaronder een sluis was die de waters van deze gracht in twee splitste, het ene kwam terug naar de Rivierstraat, het andere liep onder de Leuvense Poort in een grote vijver. Dan was er een gracht langs de Mechelse Poort die zo naar de grote Spuy liep. De toegang tot de stadskern was mogelijk langs vier poorten: de Brusselse, de Leuvense, de Mechelse en de Vlaamse. De constructie ervan weerspiegelde duidelijk de welstand van de Vilvoordse poorterij. Zij werden monumentaal opgevat, met plat dak (slechts de Leuvensepoort vertoonde een hellend dak, waarop de uitkijktoren prijkte). Boven de toegang met tongewelf spreidden zich de twee verdiepingen uit over de ganse breedte van het poortgebouw, hoogst waarschijnlijk bestemd om de manschappen van de burgerwacht op te vangen.
De stad was bijgevolg omringd door vestingen van verschillende hoogten, tussen de Spuy en de Leuvense Poort hadden ze ongeveer 15m, boven op de vestingen waren er op manshoogte dikke muren gemetst, op gelijke afstand waren er tornelen, men telde er hier 14. Enige zekerheid daaromtrent is er niet. Hier en daar waren er grote tornelen ; deze hadden een bijzondere naam, aan de Mechelse Poort stond de blauwe toren, aan de Leuvense Poort stond de Verloren Cost of Pijntoren. Op de gelijkvloers van die toren werd de sluis van de woluwe bediend. De toren werd afgebroken in 1784. Na de afbraak bleef er enkel een stenen boog over (dodane genaamd). Slechts 4 straten leidden naar de vestingen: de Vlaamse straat (Vlaanderenstraat), de Brusselsestraat (Witherenstraat), de Leuvensestraat, de Gheeststraat (Mechelsestraat). Het was toen streng verboden huizen buiten de vesting te bouwen.
Niet zonder enige fierheid schreef pater P. Blondiau (1585-1645): "Ende dese stadt heeft vier poorten ende stercke vesten met 25 torens oft wachthuysèn ende vijfentwintich straeten. Eertijds de Brusselsche vaert was gegraven, doen passeerde de Senne maer met eenen arm door Vilvoirden ende den anderen van 'buyten de stadt, van denwelcken den gestopten gracht noch buyten de Vlamsche poirte staet aen een steenen brughe …”. De omwallingen waren volgens Gramaye versierd met 25 torens. Hieromtrent bestaat enige twijfel. Op de kaart van Jacob van Deventer zijn er slechts enkele waarneembaar.
Die vestingwerken hebben aan de stad heel veel geld gekost aan onderhoud. In vredestijd verpachtte de stad de garzingen (graszoden) der vestingen, alsook de visvangst in de grachten. Van een deel van de garzingen der vestbergen heeft de stad zelf nooit genoten. Herlaer en het Gasthuis waren er meester over.
Pas op 31 december 1781 besloot de Vilvoordse stadsoverheid de poorten te laten ontmantelen. De uitvoering liet nog verscheidene jaren op zich wachten. Pas in 1788 kon het Vilvoordse magistraat bekend maken dat de stadspoorten zouden vervangen worden door slagbomen. Het zou nog drie jaar duren vooraleer het slagboomsysteem zou toegepast worden.
Nu men de vesten mocht afbreken werden stonden ze grotendeels in de weg. Iedere gelegenheid om er iets van te verkopen werd gebruikt. In 1813 stelt vilvoorde alles wat er nog van over schoot te koop. Het zou nog verschillende jaren duren (tot 1851) vooraleer het gemeentebestuur (na terugkoop) de vesten effectief kon afbreken om zodoende de stad ongehinderd uit te breiden. Met de aanleg van het Hanssenspark zijn de laatste vesten verdwenen (1899). De afbraak van de vesten heeft zodoende al bij al 117 jaar op de dagorde van het gemeentebestuur gestaan van 1782 tot 1899.

21. Spuymolen

Waar de Zenne de stad verlaat in het noordwesten stond ter hoogte van de omwalling de Spuymolen (ook wel Saghmolen genoemd), eveneens voorzien van een sluis. De weg naast de Zenne (nu de Zennelaan) is op de kaart van Jacob van Deventer doorgetrokken tot voorbij de wallen en loopt over in een voet- en/of landweg.

Deventer
Afbeelding 62 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 63 – (Koninklijke bibliotheek)

22. Constructies op de stadswallen oostzijde (Pijntoren - Verloren Cost - Nieuwwerck - Mimauw)

Langs de oostzijde van de vroegere stadswallen (huidig busstation) is een constructie (is het een brug? een toren? een gebouw?) merkbaar die de verbinding maakt tussen de wegen aan beide zijden van de omwalling.
Op de kaart van Villaret (1745) is er eveneens een constructie merkbaar maar enkel aan de binnenzijde van de wallen is er een weg.
Op de Ferrariskaart (1777) is de constructie verdwenen. De weg aan de binnenzijde van de wallen is omzoomd met bomen, aan de buitenzijde is er opnieuw een weg merkbaar.
Op de Poppkaart (1842-1879) zien we de doorgang klaar en duidelijk, evenals op de topografische kaart van Vandermaelen (1846-1854): deze was te situeren ter hoogte van het huidige busstation schuin tegenover het station (bijna ter hoogte van de nieuwe spoordoorgang)

Deventer
Afbeelding 26 (Jacob van Deventer +/- 1560)
Deventer
Afbeelding 27 (J Villaret-kaart (1745-1748)
Deventer
Afbeelding 28 (Ferraris 1777)
Deventer
Afbeelding 29 (Popp 1842-1879)
Deventer
Deventer
Deventer
Afbeelding 30(atlas der buurtwegen 1841)
Op de atlas der buurtwegen (1841) is deze gekend als de ‘Machelenbroekbrug’.

Uit J. Nauwelaers ‘Histoire de la Ville de Vilvorde’ kunnen we volgende gegevens halen (vrij vertaald):
(deel I pag. 505 e.v.) Een toren bij de Leuvensepoort heette Verloren Cost, of toren van de “verloren moeite”, naam van een vergelijkbaar bouwwerk zoals de vestingmuren van Leuven, naam van een Brusselse poort en zelfs naam van een kunstwerk in Luxemburg. ( Stadsarchieven 655, f° 77 (cijnsregister van 1441), « Item Lauwereys Violette op huys ende hof ende bogaert gelegen achter de strate gheheeten dwermoesbroec neven der stadvesten aent nuwe werc aen deen side ende de goede des heilighegheest van Vilvoirden aen dander side. » — Merk op dat een toren van de vestingmuren van Leuven eveneens nieuwe werck heette. (Piot, « Histoire de Louvain », p. 201.) Op dezelfde plaats verhief zich een soort redoute die reeds vanaf de vijftiende eeuw Nieuwe werc werd genoemd. Zij werd nog steeds met deze benaming aangeduid toen haar nieuwheid al lang vervlogen was. Dit fort verdedigde de doorgang van de Rioele. Net zoals de naam van deze laatste door opeenvolgende verbasteringen werd vervormd tot Trawool werd het Nieuwe Werck geleidelijk omgevormd tot Nieuwmauw (De verschillende namen van deze plaats komen voor in dezelfde akte van 31 mei 1731. (Ch. ton. 53) Nieuwwerck en Nieuwmauw zijn misschien wel synoniemen; mauw is een onderdeel van een ijzeren harnas, namelijk de armplaat), Mimaux en, uiteindelijk, tot dat mysterieuze Mima (Stadsarchieven 89. (Gemeenterekening van 1749-1750) « betaald aan metselaars voor elf dagen gewerkt te hebben aan de kant beginnende van aan het paardenkerkhof tot aan Mima ... »), dat met zijn licht Spaanse klank de wandelaar verrast die verdwaald is in de straat waar het woord vrolijk prijkt als een uitdaging voor de toponymisten.

(deel II – pag. 686 e.v.) GESCHIEDENIS VAN EEN EIGENDOM.
Wanneer men de plannen van Deventer raadpleegt, kan men vaststellen dat binnen de vestingmuren, in dat zuidoostelijke deel waar in de negentiende eeuw de wijk Aubremé zou ontstaan, een netwerk van straten bestond die in alle richtingen liepen en de vestingmuren met het stadscentrum verbonden. Een voor een verdwenen deze straten, dankzij de medewerking van de Rekenkamer en haar bereidheid om ze zonder nut te verklaren en toe te staan dat particulieren zich meester maakten van deze delen van het openbaar domein. Men kan niet geloven dat, als deze concessies met zoveel gemak werden verleend, dit enkel gebeurde om de geringe opbrengst van recognitiecijnzen en de aan de begunstigden opgelegde lasten. In werkelijkheid verklaarden het diepe verval van de stad, haar sfeer van een groot arm dorp en de middelmatigheid van haar bevolking de toegeeflijkheid van het bestuur.
Hoe voltrok zich deze belangrijke transformatie van de stad en hoe ontstond vervolgens de wijk Aubremé? Het isslechts mogelijk dit onderwerp in grote lijnen te behandelen; juist bij het aanpakken van problemen als dit beseft men het best de complexiteit van de lokale geschiedenis en de teleurstellende taak van haar liefhebbers. De grote gebeurtenissen die wij terugvinden als oriëntatiepunten of die ons als leidraad dienen, hebben hun weerslag op het politieke leven, de bekommernissen van economische aard, de overtuigingen, de zeden en de geest van de inwoners; maar deze studie laat het grootste deel van onze nieuwsgierigheid onbevredigd. Wat onze belangstelling wekt, zijn de duistere episodes, de bijfiguren, de geschiedenis van de straten en vaak die van de huizen. Men vraagt van de geschiedenis dat zij alles verklaart, en de historicus heeft zelf soms de indruk dat hij zich vergeefs bezighoudt met het ontwarren van de chaos.
Zo is het ook gesteld met de vorming van het belangrijke domein dat uiteindelijk aan de familie d’Aubremé zou toebehoren. Tussen de Leuvense straat, verlengd door de Groenstraat, en de rechteroever van de Zenne, van het kasteel tot aan de toren die de oversteek van de rivier bij de beroemde molens beheerste, kon het stedelijk grondgebied worden verdeeld in twee onderscheiden delen die men op alle oude plannen terugvindt: enerzijds de vlakte die het Kasteel en de Blekerij werden genoemd, van elkaar gescheiden door de straat die naar de Brusselsepoort leidde; anderzijds het gebied dat, na verschillende toe-eigeningen, het “prachtige buitenverblijf” van de achttiende eeuw zou worden. In 1572 had François Vander Cruycen, pachter van de Kamer van de Tolrechten van Antwerpen, buiten de vestingmuren van Vilvoorde een blekerij opgericht. Na twee jaar ervaring, om de welvaart van de stad en ongetwijfeld ook zijn eigen zaken te bevorderen, vatte hij het plan op om de inrichting binnen de vestingmuren te verplaatsen. Daartoe koos hij het terrein langs de vestingwal bij de Leuvensepoort, tussen de toren van de “Verloren Cost” en het nieuwe werk of Nieuwe Werck, dat men later Mimauw of Mima zou noemen. Hij kocht op deze plaats een boomgaard, enkele aangrenzende percelen grond en een braakliggend terrein (Voerbanck), begrensd door een beek die tot aan het Nieuwerk liep. Anderzijds huurde hij voor vijftig jaar de vestingwal zelf vanaf de Leuvensepoort tot en met het bouwwerk van Mima. En aangezien twee wegen dwars door het aldus afgebakende erf liepen, verleende de stad aan de ondernemende Antwerpenaar toestemming om zijn goed af te sluiten en zelfs het uiteinde van de straten, maar op voorwaarde dat hij er deuren liet waardoor de toegang in geval van openbaar nut mogelijk bleef. Ten slotte verwierf Vander Cruycen het recht om een sluis te bouwen in de buitengracht van de vestingmuren.
Al deze concessies moesten door de Rekenkamer worden bekrachtigd. Zij vroeg het advies van haar ontvanger Jean Huenens; deze liet weten dat Messire (vroeger gebruikt om adellijke personen, hoge heren, priesters, artsen of advocaten aan te spreken -) voorloper van het woord monsieur) Jean Van Megem (zoon van Aert Van Megem, ridder, heer van Chaufontaine, valkenier van Zijne Majesteit, begraven in de kerk van Vilvoorde, waar lange tijd zijn portret en dat van zijn echtgenote Jacoba Le Poyvre hingen (Van den Brande, Kerk van Vilvoorden, p. 891). Messire Aert Van Megem, die zich in Vilvoorde kwam vestigen, verkreeg er vrijstelling van accijnzen (Gr. Scab. 7319). Jean Van Megem, voormalig lijfboogschutter van Karel V, had een pensioen verkregen ten laste van de domeinen van Vilvoorde en Tervuren (C.C. 4791, rekening van 1547-1548, f° 40; ibidem 4800, rekening van 1579-1580, f° 79). zich verzette tegen de afsluiting van de Voerbanck en beweerde er een recht van doorgang te hebben om toegang te krijgen tot bepaalde gronden die hij van de abdij van Rood-Klooster had verworven. Enkele raadsheren van de Kamer begaven zich ter plaatse: zij stelden vast dat de af te sluiten Voerbanck 350 voet mat in lengte en 40 in breedte, en dat de afsluiting geen enkele buur zou hinderen. Wat de sluis betreft, verklaarden alle belanghebbenden dat zij geen enkel bezwaar zagen tegen de aanleg ervan, op voorwaarde dat zij bij buitengewone waterstand geen hinderpaal zou vormen voor de afvoer van het water naar de Zenne. Van Megem, de enige tegenstander van de plannen van Vander Cruycen, trok zijn verzet, onder voorbehoud, op 21 september 1574 in. De Rekenkamer bevestigde daarop (akte van 24 september 1574) (2) de rechten die Vander Cruycen had verkregen, te weten: de huur van de vestingwal tussen de toren van de Verloren Cost en het Nieuwerck, dit laatste inbegrepen, met toestemming om de vestingwal te nivelleren zonder hem te verkleinen of te vernietigen; het recht om gebruik te maken van de grachten, maar zonder de gemeentelijke visserij te schaden; het recht om het geheel af te sluiten en het recht om een sluis in de gracht aan te leggen om het water naar de kleine beek te leiden, onder het Nieuwerck door. De toren van de Verloren Cost moest worden voorzien van een deur aan de zijde die naar het Nieuwerck keek en één sleutel ervan zou aan ontvanger Huenens worden overhandigd en een andere aan het stadsbestuur. Aan het einde van de straat die tussen de Woluwe en de vestingwallen liep, zou een deur of hek worden geplaatst; een ander zou de straat afsluiten die naar de Munt leidde. Ten slotte was bepaald dat in geval van noodzaak de stad het gebruik van de vestingwallen zou hernemen en dat de rechten van Vander Cruycen dan zouden worden opgeschort tegen een korting of vermindering van de huurprijs. Het volgende jaar (27 mei 1575) verwierf dezelfde Vander Cruysen, omschreven als Antwerpse koopman, de rechten verbonden aan een bepaalde woning bewoond door de weduwe Van Obberghen, en met name het recht om een hangkamer boven de Woluwe te hebben tegen een cijns van 18 Leuvense schilden, en het recht om een brug, leuningen en een gemak boven de rivier aan te leggen. Op 29 april 1577 kocht hij opnieuw een perceel grond dat grensde aan de goederen van Jean Van Megem (een perceel dat als moestuin diende voor Henri Muetkens, toen deze het Nieuwerck bewoonde) en kreeg toestemming om er een “spuelplaats” of “spoelplaats” aan te leggen. Op 3 juli 1586 zette Vander Cruycen, voortdurend strevend naar uitbreiding van zijn eigendommen en privileges, het gedeelte van de vestingwallen in huur dat lag tussen de Leuvensepoort en de Pyntoren (die een andere naam lijkt te zijn voor de Verlorencosttoren), met de bevoegdheid om ze af te sluiten, en dit voor een termijn gelijk aan die waarvoor het gebruik van de vestingwal vanaf de Pyntoren tot aan het Nieuwerck was toegestaan. Op 29 september van datzelfde jaar verhuurde de stad hem opnieuw de gracht zelf van de versterkingen tussen de Leuvensepoort en de Pyntoren om te dienen als visserij en visvijver. De huurder nam het ruimen van de gracht op zich en verbond zich ertoe bij zijn vertrek evenveel vis achter te laten als hij bij zijn intrede zou hebben aangetroffen, en dit naar het oordeel van de stedelijke ontvangers, tenzij hij er de voorkeur aan gaf de gracht in aanwezigheid van de ontvangers leeg te maken om samen met hen de hoeveelheid vis te beoordelen. Naast het huis van Vander Cruycen (zijn huys ende woeninge binnen der stadt van Vilvoorden) liep een doodlopend steegje waarvan hij zei dat hij er ernstig door gehinderd werd. Een ordonnantie van de Rekenkamer van 27 september 1586 stond toe dat deze straat werd afgesloten onder de gebruikelijke voorwaarden: de betaling van een cijns en de verplichting om in geval van nood de doorgang naar de vestingwallen te dulden (4). François Vander Cruycen, sinds 1556 medeheer van Berchem, overleed op 14 mei 1588 op 70-jarige leeftijd en werd begraven in de kathedraal van Antwerpen (5). Zijn zevende zoon, Melchior, algemeen ontvanger van de Staten van Brabant, volgde hem op in zijn bezittingen te Vilvoorde. Melchior woonde te Vilvoorde in het erfgoed genaamd “den Rooden Leeuw”, dat de allereerste vestigingsplaats van zijn familie in de stad was geweest. In 1624 (akte van 19 december (6)) stelde hij zich aan het hoofd van een beweging van protest tegen de oprichting, door Henri Goyvaerts, van een molen op de Woluwe om blauw te malen. Deze molen veroorzaakte zulke overstromingen van de Woluwe dat het water opstuwde in de leidingen van de gemakken van de Rooden Leeuw en dat in elk geval te voorzien was dat het ruimen van de rivier tussen de Pyntoren en de eerste brug veel kostbaarder zou worden. Melchior, geboren te Antwerpen, was achtereenvolgens gehuwd met Barbe Van den Heetvelde, tante van aartsbisschop Boonen, Anne de Camarena en Isabelle de Meyere. Een zoon uit het tweede huwelijk, Gaspar, schonk in 1601 aan de kerk van Vilvoorde relieken die doorgingen voor de hoofden van twee van de elfduizend maagden (7). Deze zoon overleed het jaar daarop te Vilvoorde en werd begraven in de parochiekerk. Zijn grafschrift luidde (8): « Sépulture Van der Cruycen Gaspar, sone van heer Melchior Van der Cruycen, riddere en thresorier van de heeren staten ende hertogdom van Brabant ende vrouwe Anna de Camarena zyne huisvrö, sterft den 7 Juli 1602 ».
Met Isabelle de Meyere had Melchior een dochter, Isabelle-Marie, die huwde met Wallerand de Berti, schepen van Brussel (1652-1659); deze schonk aan het klooster van Sion het aandeel van zijn schoonmoeder in de percelen grond die aan de pas ontstane religieuze stichting grensden. Uit het eerste huwelijk werd François geboren, die ridder en algemeen thesaurier was van de Staten van Brabant en op 2 november 1649 overleed. De zoon van François, Melchior-François genaamd, was algemeen thesaurier, net als zijn vader en zijn grootvader. De concessies die door de stad Vilvoorde werden verleend, werden periodiek vernieuwd; volgens de bestaande archieven gebeurde dit voor de laatste keer in de bestaande archieven, bij een akte van 5 december 1664, waarin men nog deze enkele interessante bijzonderheden aantreft: reeds in 1611 had Melchior Van der Cruycen de verlenging van de termijn van zijn huren gevraagd en verkregen, die oorspronkelijk pas in 1624 zouden aflopen; aan zijn concessies was het voorrecht toegevoegd om op de gracht een boot te houden die ’s nachts aan de ketting moest worden gelegd. In 1664 was ridder François-Melchior eigenaar van de Blekerij, en kwam de stad in moeilijkheden om aan Jacques Van Nyversele, voormalig gemeentelijk ontvanger, een kapitaal van 1.200 florijnen terug te betalen. Van der Cruysen schoot de nodige fondsen voor en verkreeg in ruil een kosteloze huur voor vijftig jaar. Deze huur had betrekking op: de Pyntoren, met zijn zolder die als duiventil diende, de binnenhelling van de vestingwal over de hele lengte van het eigendom van de Van der Cruycen; de buitenwal vanaf de Leuvensepoort tot aan het Nieuwerck of Mimauw, de grachten, behalve het gedeelte tussen de Leuvensepoort en de brug over de Woluwe onder de Pyntoren, met de toestemming om er een boot te houden. De huurder verbond zich er speciaal toe de levende haag langs de grachten te onderhouden en aan de stad een sleutel van alle deuren te overhandigen die hij zou plaatsen. De stad nam van haar kant op zich alle bressen te herstellen die zouden ontstaan in het Nieuwerck of zijn aanhorigheden en waardoor het water zou wegvloeien. In de nabijheid van de Vander Cruycen lag de eigendom van Claude-Eugène de Baudequin. Dit bestond uit een groot stenen huis met zalen, kamers, keuken, kelders, een bovenkamer, zolders en een tuin met neerhof, boomgaard, stal en andere aanhorigheden. Zij lag achter het klooster van Sion; aan één zijde kwam zij uit op de straat via een grote poort en een stenen brug over de Woluwe; aan een andere zijde grensde zij aan het huis van mevrouw Berty en volgde zij de Woluwe tot aan de Pyntoren; van daaruit, langs de vestingwal, liep zij tot aan het Nieuwerck en de beek; ten slotte was zij langs de Gruenstraete afgesloten door een muur. Bij de telling van 1677 bezaten de Van der Cruycen binnen Vilvoorde nog slechts één hoeve. Een Brusselaar, Pierre Dandoy, was eigenaar van de Blekerij. Dit alles is tamelijk verward, ik geef het toe, bij gebrek aan plannen of nauwkeurige referentiepunten. In de achttiende eeuw waren de religieuzen van Sion gevestigd in de voormalige eigendom van de Vander Cruycen. Het huis van Baudequin was in 1721 aangekocht door J.-B. Dechamps. Dit zou de latere leerlooierij Buchet worden.

Deventer
Afbeelding 65 (Jacob van Deventer +/- 1560)

23. Tusen de Spuymolen en de Mechelse Poort

Deventer
Afbeelding 66 (Jacob van Deventer +/- 1560)

← Terug naar Jacob van Deventer